HİBYA'ya konuşan Doç. Dr. Borlat, Çanakkale Muharebeleri'nin tek resmi ateşkesi olarak bilinen sürece ilişkin önemli ayrıntıları aktardı.

İlk temas 20 Mayıs'ta başladı

Borlat'ın aktardığı bilgilere göre, 20 Mayıs 1915'te 13. Alay cephesinde İngiliz siperlerinden bir Salib-i Ahmer (Kızılhaç) bayrağı çıkarıldı. Kolordu Erkan-ı Harbiye Riyaseti'nden telefonla gelen emir üzerine Osmanlı tarafı da Hilal-i Ahmer (Kızılay) bayrağıyla karşılık verdi.

Osmanlı bayrağının karşı taraftan yeterince görülmemesi üzerine 13. Alay 1. Tabur 4. Bölük sıhhiye erlerinden Konyalı Hacı Bekir siper üzerine çıkarıldı. Elindeki Hilal-i Ahmer bayrağıyla siper önüne çıkan Hacı Bekir, kendisine durması yönünde yapılan uyarılara rağmen ilerleyerek iki taraf siperleri arasındaki yaklaşık orta noktada İngiliz heyetiyle temas kurdu.

İngiliz tarafında sıhhiye personelinin yanı sıra 3 doktorun bulunması üzerine Osmanlı tarafının yalnızca bir er tarafından temsil edilmesinin uygun görülmediği değerlendirilerek, 13. Alay 3. Tabur Tabibi Avni Efendi görüşme bölgesine gönderildi.

İngilizlerden yaklaşık 6 saatlik ateşkes teklifi

Avni Efendi ile yapılan ilk görüşmede İngiliz heyetinin teklifinin, muharebe alanında bulunan ölü ve yaralıların toplanabilmesi amacıyla yaklaşık 6 saatlik ateşkes olduğu ortaya çıktı.

Avni Efendi, İngilizlerin teklifini Osmanlı komutanlığına iletti. Ancak Osmanlı komuta kademesi sözlü teklifi yeterli görmeyerek teklifin İngiliz tarafınca yazılı olarak sunulmasını istedi.

Bunun üzerine Avni Efendi yeniden görüşme bölgesine gönderilirken, 5. Tümen Sertabip Muavini Behçet Bey ve 13. Alay Yaveri Şükrü Efendi de görüşmelere dahil oldu. Böylece başlangıçta sıhhiye personeli düzeyinde gerçekleşen temas, giderek daha üst düzeyde bir askeri görüşme niteliği kazandı.

Görüşmeler akşam saatlerinde kesildi

İngiliz heyeti kesin cevabı saat 20.00'de vereceğini bildirerek bölgeden ayrıldı. Bu sırada 5. Tümen Erkan-ı Harbiyesi de görüşme bölgesine ulaştı.

Ancak saat 19.35'te görüşmenin sürdürülmemesine karar verildi. 5. Tümen'den gelen emir üzerine müzakere kesildi, ateş yeniden başladı ve muharebe devam etti.

Borlat'a göre bu ilk temasın ardından, Şimal Grubu Kumandanı Esat Paşa, cephede yaşanan durgunluk nedeniyle birliklerin kendi inisiyatifleriyle benzer görüşmelere girişmesini yasakladı.

Bundan sonra İngilizlerin Kızılhaç bayrağı göstermesi halinde Osmanlı birliklerinin Hilal-i Ahmer bayrağıyla karşılık vermeden önce Şimal Grubu Kumandanlığı'ndan izin alması emredildi. Böylece ateşkes girişimlerinin tabur veya alay seviyesinde kendiliğinden yürütülmesinin önüne geçildi.

21 Mayıs'ta temas yeniden kuruldu

Ateşkes girişimi 21 Mayıs 1915'te yeniden gündeme geldi. 13. Alay cephesinde İngiliz tarafı tekrar Kızılhaç işareti verirken, 14. Alay cephesinde kolu sargılı bir İngiliz doktor Osmanlı mevzilerine doğru ilerlemek istedi.

Alay 2. Tabur Komutanı Binbaşı Cemal Bey, İngilizce bilen Osmanlı doktorunu siper üzerine çıkararak İngiliz doktorun daha fazla yaklaşmamasını bildirdi. Daha sonra iki doktor karşılıklı ilerleyerek İngiliz siperlerine yakın bir noktada görüştü.

İngiliz doktor, kendi kumandanlığından henüz kesin emir almadığını ve bir süre beklenmesi gerektiğini söyledi. Bunun üzerine iki taraf yeniden kendi siperlerine çekildi.

Görüşmeler sırasında karşılıklı gözlem de yapıldı

Bu temaslarda Osmanlı tarafının yalnızca insani amaçlarla hareket etmediği, karşı tarafın askeri tertibatına ilişkin bilgi edinmeye de çalıştığı görüldü.

Alay 5. Bölük Mülazım-ı Evveli Emin Efendi, koluna Hilal-i Ahmer işareti bağlanarak siper üzerine çıkarıldı. Temas sırasında İngiliz siperleri ve gerisindeki tertibatı gözlemleyen Emin Efendi, yaklaşık 10 dakika süren görüşmenin ardından kendi hattına döndü.

Borlat'ın aktardığı kayıtlara gör,e Emin Efendi, bu sırada karşı tarafın tertibatına ilişkin “kıymetli malumat” elde etti.

Sıhhiye temasından üst düzey müzakereye

20 ve 21 Mayıs'taki temaslar, başlangıçta savaş alanındaki ölü ve yaralıların toplanması amacıyla gerçekleştirilen sıhhiye görüşmeleri şeklinde ortaya çıkarken, süreç içerisinde iki ordunun üst komuta kademeleri arasında yürütülen resmi bir mütareke müzakeresine dönüştü.

Doç. Dr. Barış Borlat'ın değerlendirmesi, Çanakkale Muharebeleri'ndeki ateşkes sürecinin kamuoyunda bilinen Ohrili Kemal temasından önce başlayan daha erken bir temas ve müzakere sürecine dayandığına işaret ediyor.